توجه ويژه پژوهشكده حفاظت و مرمت به كتيبهها و نقوش صخرهاي ايران
فرهنگ نگارش بر صخرهها را به ايرانيان نسبت ميدهند و اعتقاد بر اين است كه اولين بار نقش پادشاه لولويي در 2400 پيش از ميلاد بر صخرهها كنده شده. از آنجا كه ميراث مكتوب كشور ايران بارها در اثر تهاجم اقوام همسايه از بين رفته است، بنابراين آثار صخرهاي نقش ويژهاي در حفظ فرهنگ و تمدن اين سرزمين داشتهاند. بسياري از اين آثار نه تنها در شناسايي فرهنگ ايران كه در شناسايي فرهنگ جهان نيز ايفاي نقش كردهاند. از جمله آنها نقش برجسته و كتيبه داريوش در بيستون و نقش برجسته طاق بستان را ميتوان نام برد. نقش برجسته اخير در شناسايي پارچههاي ساساني در جهان از اهميت زيادي برخوردار بوده است.
به همين لحاظ حفاظت و مرمت آثار نقش برجسته بسيار مهم و در عين حال حساس و دشوار است. اين آثار به دليل پيوستگي با كوهها و ارتباط مستقيم با محيط، همواره در معرض هوازدگي و آسيبهاي ناشي از عوامل ژئوتكنيكي، مثل: زلزله و تنشهاي پسماند هستند. لذا دستيابي به راهكارها و روشهاي حفاظتي مناسب نيازمند تحقيق مستمر در اين زمينه است. با وجود فعاليتهاي علمي كه در يكي دو دهه گذشته بر روي نقوش برجسته انجام شده هنوز سوالات و نقاط ابهام زيادي در اين خصوص وجود دارد.
اين در حالي است كه قرار گرفتن عمده اين آثار در مناطق كوهستاني و دور از دسترس با شرايط آب و هوايي سخت موجب شده كه از روند طبيعي فرسايش در امان نباشند. سرماي شديد تا درجه حرارتهاي زير صفر به همراه منابع رطوبتي مثل بارشهاي جوي و همچنين رشد گلسنگ از عمدهترين عوامل آسيبرسان نگار كندهها هستند. علاوه بر اين آلايندههاي جوي نيز در اين فرآيند نقش ويژهاي داشته و آهنگ سرعت فرسايش را افزايش دادهاند.
مجموعه اين عوامل موجب شده بيشتر نقش برجستههاي كشور در شرايط نابسمان قرار گيرند. به همين دليل از سال 1387 در راستاي طرح "مطالعات حفاظتي، مستندنگاري و تهيه مولاژ (همانند) از نگاركندهاي صخرهاي ايران" مطالعات منسجم و دقيق اين آثار در پژوهشكده حفاظت و مرمت آثار آغاز شد. اين مطالعات در دو بخش كتابخانهاي و ميداني بوده است.
مطالعات كتابخانهاي با انجام هماهنگيهاي لازم با حوزههاي مرتبط با اين آثار در سازمان متبوع آغاز شد. سپس اطلاعات مورد نظر از طريق فرمهاي طراحي شده از كليه مراكز ميراث فرهنگي دراستانها و منابع موجود در كتابخانهها و اينترنت جمعآوري شد.
حاصل اين مطالعات نشان داد كه: جمعاً 158 اثر صخرهاي تا پايان سال 1387 در فهرست آثار ملي ثبت شده اين در حالي است كه تاكنون 248 اثر صخرهاي شناخته و همچنين از اين آثار 64 همانند توسط پژوهشكده زبانشناسي، كتيبهها و متون تهيه شده است. در پي جستجوي منابع كتابخانهاي بيش از 150 موضوع در قالب كتاب، پايان نامه، مقاله بدست آمد. اطلاعات فوق در بانك اطلاعاتي با بيش از 8000 پرونده با حجم 5/4 گيگا بايت ذخيره شده است.
در ارتباط با بررسيهاي ميداني از آثار صخرهاي 6 استان كشور شامل: چهارمحال و بختياري، كهگيويه و بوير احمد، همدان، فارس، اردبيل و كردستان بازديد به عمل آمد. در اين بازديدها اقدامات زير صورت گرفته است:
• تهيه مختصات جغرافيايي GPS
• مستند نگاري دقيق
• تهيه 65 نمونه زمين شناسي جهت شناسايي ساختار سنگهاي تشكيل دهنده آثار
• تهيه مقاطع نازك و مطالعه پتروگرافي20 نمونه از آنها
• تكميل شناسنامههاي تخصصي و اولويتبندي حفاظتي آثار
• نمونه برداري از گونههاي گلسنگ موجود بر روي آثار
• نمونه برداري از رسوبات موجود بر روي آثار
در مجموع مطالعات انجام شده نشان ميدهد كه:
• لازم است پرونده ثبت 90 اثر صخرهايي باقي مانده تهيه شود.
• بيش از 80% آثار فاقد مستندنگاري و مستند سازي دقيق هستند.
• 90% آثار مورد بررسيهاي آسيب نگارانه قرار نگرفته اند.
• فقط 4% از اين آثار مرمت شده اند.
انجام برخي مرمتهاي غير اصولي و بدون نظارت متخصصان مربوطه موجب فرسايش بيشتر آثار شده است.
